Geschiedenis

Door: Martijn Samson

“Van mekaar meugen ze niet, bij mekaar deugen ze niet”. Zo sprak ooit de allereerste VVD-leider Pieter Oud, toen hem gevraagd werd naar de verhouding tussen christenen en sociaaldemocraten. Ook dit keer heeft het Rood-christelijke verstandshuwelijk geen stand gehouden. Het vierde kabinet van Balkenende in acht jaar, viel over een relatief pietluttig onderwerp. We schrijven de ergste economische crisis in tachtig jaar en onze regering valt door politieke spelletjes.

Sinds de Tweede Wereldoorlog is het een aantal keer geprobeerd, maar slechts in twee gevallen haalde een Rood-christelijke coalitie de eindstreep: onder leiding van de grote PvdA-voorman Willem Drees en in het derde kabinet van Ruud Lubbers. Waarom verloopt dit soort kabinetten zo moeizaam?

Het CDA – en haar voorgangers – zijn gematigd rechts, de PvdA bevindt zich links van het midden. Op economisch vlak levert dit als vanzelf de nodige spanningen op. In het laatste kabinet Balkenende draaiden crises niet zelden om de economie: de verhoging van de AOW-leeftijd, de versoepeling van het ontslagrecht, de beperking van de hypotheekrenteaftrek en het gepruttel dat volgde op de kredietcrisis, zijn daar slechts enkele voorbeelden van.

Ook met betrekking tot veiligheid en integratie komen sociaaldemocraten en christendemocraten de laatste jaren lang niet altijd overeen. Ten tijde van Lubbers III viel de minderhedenproblematiek nog te ontkennen door alles onder de mantel van het multiculturalisme te vegen, maar dat is tegenwoordig niet meer mogelijk. Het CDA hecht belang aan de Nederlands identiteit en de rol van het christendom daarbinnen; onderwerpen die bij veel PvdA’ers nog altijd tot scheve blikken leiden.

Ter ontkenning van dergelijke argumenten wordt vaak verwezen naar de Paarse kabinetten. Ook deze waren immers opgebouwd uit ondermeer de rechtse VVD en de linkse PvdA. Het verschil is dat wanneer het gaat om ethische kwesties, het liberalisme en de sociaaldemocratie elkaar vinden. Weliswaar heeft ook de PvdA een aanzienlijke christelijke vleugel – zelfs Wouter Bos stamt uit een gereformeerd gezin – met betrekking tot ethiek spreken PvdA en CDA verschillende talen.

Voordat dit kabinet goed en wel geboren was, werd de grafsteen al gelegd. CDA en VVD waren uitgeregeerd, er waren weinig problemen en de economie draaide goed. Als het zo zou doorgaan, kon het kabinet de eindstreep gemakkelijk halen, moeten Bos, Balkenende en Rouwvoet in Beesterzwaag gedacht hebben. Het moment dat zich problemen voordeden, stond het kabinet direct onder spanning. De problemen in de regering leken geregeld groter dan die in het land. Dat zegt – zo vlak voor de gemeenteraadsverkiezingen – het nodige over het huidige politieke klimaat.

Grote kanshebber de verkiezingen te winnen is vanzelfsprekend Geert Wilders. Toch valt te betwijfelen of zijn aanwezigheid een grote impact heeft op het volgende kabinet. Buiten het feit dat burgers in crisistijd vaak geneigd zijn vlak voor de verkiezingen terug te trekken naar de traditionele partijen, is het zeer de vraag wie met de PVV een coalitie wil vormen. Volgens éminence grise Bolkestein (VVD) en oudgediende Lubbers (CDA) zitten de desbetreffende partijen geenszins te wachten op een coalitie met Wilders. Driestromenland stroomt leeg, maar niet zonder slag of stoot.

Wilders – die zich ongetwijfeld bewust is van deze netelige situatie – gaf daarom recentelijk aan graag gedoogsteun te willen geven aan een minderheidskabinet van CDA en VVD. Daarbij verwees hij naar Denemarken, waar het centrumrechtse kabinet al jaren gedoogsteun krijgt van de Deense Volkspartij; het Deense equivalent van de PVV. Toch lijkt zelfs een CDA-VVD-PVV-coalitie geen meerderheid te halen. Daar ontwaart zich het werkelijke probleem.

Als we opiniepeiler Maurice de Hond mogen geloven, halen de zeven grootste partijen op dit moment een zetelaantal dat varieert van zevenentwintig tot dertien. Welke partij ook de grootste wordt, een kabinet formeren lijkt moeilijker dan ooit. Dit effect wordt nog versterkt door het groeiende D66. Haar succes is mede te danken aan het feit dat ze de PVV met man en macht bestrijdt. Kennelijk kunnen de zeven grootste partijen het onderling totaal niet vinden. Een kabinet met vier partijen is allesbehalve ondenkbaar, maar evengoed allesbehalve wenselijk.

Het huidige kabinet functioneerde niet. Het aantal slappe compromissen was dusdanig hoog, dat van een solide coalitie geenszins sprake was. Wie met dit gegeven in het achterhoofd naar de peilingen kijkt, wordt hoe dan ook overvallen door een gevoel van politieke moedeloosheid. Wellicht zal een partij als de PVV daar garen bij spinnen, het toont niettemin aan dat daarvan weinig te vrezen valt. Zou iemand deze chaos vijftien jaar geleden hebben zien aankomen? Pim Fortuyn schreef over De puinhopen van acht jaar Paars, maar als hij had geweten wat daarna volgde, zou hij Paars vast zo gek nog niet hebben gevonden. Door het fenomeen van de zwevende kiezer, is het zinvol te filosoferen over iets als een kiesdrempel. Niemand zit immers te wachten op nog een verlamd kabinet.

Het KNMI voorspelt voor volgende week vorst en (misschien) sneeuw. Waar denkt menig Nederlander dan aan? Juist, ‘krijgen we dit jaar misschien toch een witte kerst?’  Elfstedentochten,  schaatsen, koek en zopie, allemaal voorbeelden van winterse activiteiten die deel uit maken van de Nederlandse volkscultuur. We hebben de laatste jaren niet zo vaak de gelegenheid gehad om hier van te genieten, maar toch maakt dit allemaal deel uit van het collectieve geheugen. (Dat we als het echt vriest en sneeuwt ook steen aan been klagen, is natuurlijk weer een heel ander verhaal…)
De vraag of het klimaat veranderd en waardoor dat komt, ga ik hier niet beantwoorden. Daar zijn ze in Kopenhagen op het moment druk mee bezig en aan dit hete hangijzer brand ik mijn vingers liever niet… Het klimaat is echter wel heel anders dan een aantal eeuwen geleden. De periode tussen 1500 en 1700 wordt ook wel aangeduid als de Kleine IJstijd. Na een relatief warme periode in de middeleeuwen was tijdens de Kleine IJstijd in Europa gemiddeld een halve graad kouder dan in de periode 1950-1970.   Een halve graad lijkt in eerste instantie maar weinig, toch waren de effecten groot. Veel Alpenpassen waren niet begaanbaar, en de rivieren in West-Europa vroren bijna elke winter langdurig dicht. De negatieve gevolgen van deze koude voor de handel en scheepvaart was aanzienlijk (1). In Nederland werd het door deze Kleine IJstijd niet alleen kouder, maar ook natter. Dit had nogal een aantal gevolgen. Bijvoorbeeld dat al aan het eind van de veertiende eeuw in de noordelijke Nederlanden (ruwweg het huidige Nederland) wijngaarden moesten worden gerooid, omdat de wijnstokken verrotten en geen vrucht meer droegen. Een nog belangrijker gevolg was dat er minder landbouwopbrengsten waren en vaker misoogsten, die vrijwel altijd tot hongersnoden leidden (2). De winters waren lang en koud en voor de arme arbeiders in de steden en op het platteland een kwestie van overleven, want warme kleding en voldoende voedsel was lang niet altijd aanwezig voor de (vaak grote) gezinnen.

Dat het niet alleen maar ellende was, laat het onderstaande schilderij wel zien.

Hendrik Avercamp. Winterlandschap met IJsvermaak, 1608.

Uit de periode die nu bekend staat als de Kleine IJstijd, komen veel van dit soort winterse plaatjes. De schilder van dit schilderij is Hendrik Avercamp. Hij groeide op in Kampen. Uit verschillende bronnen blijkt dat Hendrik doofstom was, hij wordt daarom vaak ‘de Stomme van Kampen’ genoemd (3). Hij heeft zich gespecialiseerd in winterlandschappen. Deze waren immers voldoende voorradig tijdens zijn leven. Ik laat hier juist wat van zijn werk zien, omdat ik als kind het boek De stomme van Kampen van Thea Beckman meerdere malen heb ´verslonden´. Dankzij dit boek ben ik de schilderijen van Hendrik Avercamp erg gaan waarderen. En het zijn natuurlijk ook echte sfeerplaatjes.

Vanaf 1700 is het langzamerhand weer wat warmer geworden en hiermee de winterse taferelen weer schaarser. Maar ze zijn er nog steeds. Zo konden we vorig jaar nog schaatsen. En wanneer we wat verder teruggaan in de geschiedenis kom je uit bij de legendarische elfstedentocht van 1963 die wonder boven wonder geen doden heeft geëist. Over deze elfstedentocht gaat de film De hel van ‘63 die morgen in première gaat. Meer (beeld)materiaal over deze tocht is hier te vinden.

Hmmm… van al die winterse taferelen krijg ik zin in warme chocolademelk, nog zo’n goede winterse gewoonte.

Bronnen:
(1) B. de Pater,  T. Béneker, W. Buunk (red.) Europa: ruimtelijke samenhang en verscheidenheid in de Europese Unie. (Amsterdam, 2004), uigeverij: Koninklijke Van Gorcum.
(2) P. Bange. Moraliteyt saelt wesen: het laat-middeleeuwse moralistische discourse in de Nederlanden. (Hilversum, 2007) uitgeverij: Uitgeverij Verloren.
(3) www.rijksmuseum.nl (datum raadplegen: 12-12-2009)
- www.geschiedenis.vpro.nl

In een grijs verleden heb ik ooit een werkstuk over mijn familiegeschiedenis moeten maken. Een leuke opdracht, waardoor ik meer te weten kwam over mijn familiegeschiedenis en allerlei interessante foto’s, diploma’s en andere documenten tegenkwam. Onze  geschiedenisdocent was zelf helemaal ‘into’ genealogie en kreeg bijna iedereen enthousiast voor dit onderzoek, een hele prestatie als je te doen hebt met 14 en 15-jarigen . Historisch onderzoek op heel kleine schaal dus, je moet immers ergens beginnen, maar dit heeft allemaal bijgedragen aan het vormen van mijn enthousiasme voor geschiedenis.

Genealogie, eenvoudig gezegd het uitzoeken van je familiegeschiedenis, wordt steeds populairder. Het is immers leuk om te weten of er familie is geëmigreerd, of dat er een echte uitvinder uit de familie voortkomt. Vaak is het echter niet zo spannend en bestond de familie generaties lang uit keuterboertjes. Sinds vandaag is er een site online die zich richt op de spreiding van familienamen: De Familienamendatabank. Hier kan je je achternaam invoeren en dan geeft de site een kaart met de spreiding van deze naam (in Nederland) en hoe vaak deze naam voorkomt. Ook wordt er een vergelijking gemaakt met het voorkomen van deze naam in 1947 en het voorkomen anno 2009. Een interessante site dus voor iedereen die geïnteresseerd is in genealogie, maar misschien ook leuk als lesmateriaal voor geschiedenis of aardrijkskunde docenten.

Toch maar even kijken of er nog ergens verdwaalde familieleden wonen…

In 1994 publiceerde Samuel Huntington in Foreign Affairs het spraakmakende artikel ‘The clash of civilisations’. (Klik hier voor het volledige artikel). Huntington heeft dit artikel in een gelijknamig boek dat sinds zijn verschijnen met regelmaat op is gedoken in de actualiteit. Met name na de aanslagen op het World Trade Centre en het Pentagon op 11 september 2001 zijn veel mensen het boek of het artikel gaan (her)lezen. Het leek alsof Huntington de gebeurtenissen de toekomst had voorzien.
Kort door de bocht (het boek telt 368 pagina’s en het staat iedereen vrij het te gaan lezen) komt het verhaal van Huntington op het volgende neer. Met de val van de Berlijnse muur en de hierop volgende ineenstorting van het Sovjet Blok, was de koude oorlog beëindigd. Een halve eeuw lang werd de wereldpolitiek beheerst door de strijd tussen kapitalisme en communisme, tussen oost en west, en nu was dat voorbij. (Al blijven de meningen daar natuurlijk ook over verschillen). Hiermee is er ook een eind gekomen aan de ’strijd tussen de ideologieën’. Het communisme heeft immers het onderspit moeten delven tegenover het kapitalisme. Huntington ziet het einde van de Koude Oorlog niet zozeer als het einde van een periode, maar als de start van een nieuwe strijd. In Huntingtons model vormen beschavingen de spil van een herschikking van de machtsverhoudingen in de wereld. (1)

‘CIVILIZATION IDENTITY will be increasingly important in the future, and the world will be shaped in large measure by the interactions among seven or eight major civilizations. These include Western, Confucian, Japanese, Islamic, Hindu, Slavic-Orthodox, Latin American and possibly African civilization. The most important conflicts of the future will occur along the cultural fault lines separating these civilizations from one another.’ (2)

De botsende beschavingen, oftewel de ‘Clash of civilisations’ zoals het zo mooi in het Engels heet, biedt een nieuwe visie op de wereldpolitiek. De aanslagen van 11 september bleken een bewijs voor Huntingtons standpunt. Er was dus toch een onoverkomelijk verschil tussen de Westerse en Islamitische beschaving. De daarop volgende oorlog tegen het terrorisme, lijkt een verdere bevestiging van het feit dat er sprake is van botsende beschavingen. Hier moet volgens mij wel kritisch naar gekeken worden. Zo zijn de aanslagen niet zozeer een daad van een hele beschaving, maar van een extreme uitwas van de Islamitische beschaving. Daarnaast moet je je de vraag stellen of het wel juist is om te spreken van dé Islamitische beschaving. Onze, zogenaamde ‘Westerse’ wereld is immers ook heel divers.

Kortom, meneer Huntington heeft ons voldoende stof gegeven om over na te denken. Heeft hij het ei van Columbus ontdekt? Ik denk het niet. Hoe het wel zit?  Ik weet het ook niet… De geschiedenis zal het leren!

Noten/bronnen:

(1) – R. Coolsaet et al. Anarchie, orde dominantie. Inleiding tot de theorie van de internationale betrekkingen. (Gent , Academia Press, 2006.)

(2) – S. Huntington. Clash of Civilizations? (1993) – http://history.club.fatih.edu (datum raadplegen: 11-10-09)

The

‘Oost-Berlijn, Unter den Linden

Er wandelen mensen langs vlaggen en vaandels
Waar Lenin en Marx nog steeds op ‘n voetstuk staan

En iedereen werkt, hamers en sikkels
Terwijl in paradepas de wacht wordt gewisseld
Veertig jaar socialisme
Er is in die tijd veel bereikt

[…]

West-Berlijn: de Kurfurstendam!
Er wandelen mensen langs porno en peepshow.
Waar Mercedes en Cola, nog steeds op een voetstuk staan

En de neonreclames, die glitterend lokken:
Kom dansen! Kom eten! Kom zuipen! Kom gokken!
Dat is nou 40 jaar vrijheid, er is in die tijd veel bereikt… (Klein Orkest, 1984)’

Flarden uit het nummer: Over de muur van Klein Orkest zongen door mijn hoofd toen ik een aantal weken geleden in Berlijn was en zoals zoveel toeristen voor mij, via unter den Linden richting de Brandenburger Tor liep. Op dat moment bevond ik me in voormalig oost-Berlijn, in het ooit zo gevreesde Sovjet Blok. Anno 2009, twintig jaar na Die Wende is er heel wat veranderd. De scheiding die in Over de muur zo treffend beschreven wordt, is niet meer zo duidelijk aanwezig en checkpoint Charlie is inmiddels geen afschrikwekkende grensovergang meer, maar een toeristische trekpleister. De stad is toegankelijk en wil dit ook uitstralen.

Het is op 9 november twintig jaar geleden dat de Berlijnse muur viel. Dit kan aangemerkt worden als de start in het proces naar een verenigd Duitsland, dat de afgelopen twintig jaar heeft plaatsgevonden. De feitelijke vereniging vond vrij snel na de val van de muur plaats. De vier geallieerde machten, inclusief de Sovjet Unie (!) gaven hun goedkeuring en gaven hun rechten op het bezette grondgebied op en Duitsland regelde een aantal territoriale kwesties. Onder deze kwesties valt ook de betwiste Oder-Neisse grens met Polen, nog steeds een gevoelig punt voor veel Duitsers en Polen. De commotie rondom een aantal Poolse spotprenten ten tijde van het WK voetbal in Duitsland in 2006 zijn hier het bewijs van.

Maar deze kwesties vormden geen beletsel voor de vereniging van de DDR en de BRD. Allereerst werden de economieën zo veel mogelijk samengevoegd en werd de Duitse Mark de geldende munteenheid. Vanaf 3 oktober 1990 kennen we weer één Duitse staat, de Bondsrepubliek Duitsland. Deze hereniging had grote gevolgen voor met name de inwoners van de DDR. Gewend als men was aan een socialistische economie, waar er voor iedereen voldoende werk was, kwam de overgang naar het kapitalistische model soms hard aan. De werkloosheid schoot omhoog. Waar men eerder voor elk knullig klusje wel iemand in dienst had, maakten reorganisaties hier al snel een einde aan. Daarnaast was er sprake van een cultuurkloof tussen de zogenaamde ‘ossies’ en ‘wessies’. Waar men in het oosten vond dat ze niet voor vol werden aangezien, wilde men in het westen op een gegeven moment niet meer opdraaien voor de kosten van de modernisering van oost-Duitsland. Gevoelens die ook nu, in 2009 nog niet verdwenen zijn. Er is zelfs een aanzienlijk deel van de bevolking dat wel terug wil naar een gedeeld Duitsland. Dit zijn er nog altijd minder dan die niet terug willen, maar opvallend is het wel, twintig jaar na de beroemde beelden van mensen die de muur af breken om naar het ‘vrije’ westen te kunnen gaan.

Bronnen:

Palmer R.R. e.a. A history of the modern world, (New York, 2007)

Andere tijden/Dossier Duitsland http://geschiedenis.vpro.nl/dossiers/

Door: Janien

Afgelopen week hebben er in Japan verkiezingen plaats gevonden. Verkiezingen, die in dit aardbevingsgevoelig land een flinke politieke aardverschuiving teweeg hebben gebracht. De kiezers hebben massaal gestemd voor de grootste oppositiepartij, de sociaal-liberale Democratische Partij van Japan. Dit is een grote slag voor de Liberaal Democratische Partij (LDP) van premier Taro Aso. De Liberaal Democratische partij heeft het land decennia lang geregeerd, in een hechte samenwerking met de bureaucratie en het bedrijfsleven, de zogenaamde ijzeren driehoek (politiek + bedrijfsleven + bureaucratie). Deze samenwerking heeft ertoe geleid dat Japan de tweede economie van de wereld is geworden, maar onvrede over de economische crisis, zwak leiderschap en de trage bureaucratische molen heeft uiteindelijk tot de voor de LDP dramatische uitslag van de verkiezingen geleid.      Juist die ijzeren driehoek en de ontwikkeling van Japan als verliezer van de Tweede Wereldoorlog (die deze week precies zeventig jaar geleden begon) tot economische grootmacht, is interessant.

Op 6 en 9 augustus 1945 werden de Japanse steden Hiroshima en Nagasaki getroffen door een Amerikaanse atoombom. De nekslag voor Japan, dat zich ten tijde van deze bombardementen al op de knieën bevond en zich over gaf aan Amerika. Voor een land waar de eer (bushido) zo hoog in het vaandel staat een zeer pijnlijke ervaring, die ertoe leidde dat velen zelfmoord pleegden. Japan kwam voor zeven jaar onder Amerikaanse bezetting te staan. Het beleid was om Japan een nieuwe en democratische regeringsmethode te leren (waar hebben we dat in de afgelopen jaren vaker gehoord?) en onderwijs en economie te hervormen.

Met de economie komen we ook weer uit bij de IJzeren driehoek die Japan min of meer in zijn greep had en heeft. Tot de Tweede Wereldoorlog werd Japan gedomineerd door de zaibatsu. Mitsubitsi is hier een goed voorbeeld. Binnen de zaibatsu vallen banken, verschillende bedrijfstakken en toeleveringsbedrijven. Het is echter nog meer, naast deze economische activiteiten had de zaibatsu een flinke vinger in de pap in de politiek en het leven van zijn werknemers, tot het onderwijs van de kinderen aan toe. Na WOII was het doel van de VS dan ook het breken van de macht van deze zaibatsu’s, omdat er anders simpelweg geen verandering kon optreden in het politieke systeem.

Nu kun je een bepaald systeem wel verbieden, maar levert dit uiteindelijk ook het gewenste resultaat op? Aan de ene kant kan je zeggen van wel. Japan werd mede door de hulp van de VS de op een na grootste economie van de wereld, het economisch wonder van Japan. Aan de andere kant is de zaibatsu bij lange na niet uit de Japanse samenleving verdwenen. Het bedrijfsleven van na de Tweede wereldoorlog wordt gekenmerkt door de keiretsu. Waar de zaibatsu echter een hoofdzakelijke verticale, door families gecontroleerde monopolies waren, is de keiretsu meer horizontaal georiënteerd, met in mindere mate invloed van één of een paar families. Maar nog steeds is er sprake van een groot onderling bondgenootschap tussen politiek, bedrijfsleven en bureaucratie. Dit bondgenootschap zorgde vanaf de jaren zestig tot en met de jaren tachtig voor een enorme economische bloei. Tegelijkertijd zorgde ongeremde speculatie en te weinig controle over de financiële sector (misschien ook herkenbaar?) tot een zeepbel die in de zomer van 1991 barstte. Dit leidde tot een economische crisis, waar Japan tot op heden nooit meer volledig van is herstelt. En hiermee zijn we weer terug bij de onvrede van de Japanse burger, want de ijzeren driehoek heeft dit alles mogelijk gemaakt, maar de gewone man heeft er zwaar onder te leiden.

De onbuigzaamheid van de ijzeren driehoek heeft uiteindelijk een heel groot aandeel gehad op de politieke aardverschuiving van afgelopen week. Je kunt je immers afvragen of de Japanner niet zozeer voor de sociaal-liberale Democratische Partij van Japan heeft gestemd, maar juist tegen het oude systeem van de IJzeren driehoek, om zo een doorbraak te forceren.

Nu nog afwachten of de ijzeren driehoek ook daadwerkelijk breekt…

Bronnen:

Mason C., A short history of Asia, (New York, 2005), 244-253.

Palmer R.R. e.a., A history of the modern world, (New York, 2007) 1071-1072.