Geschiedenis

Door: Vallonne Venrooy

Inleiding: maatje 34 met een Big Mac

Het is maandagavond, vijf voor half negen. Ik heb net de afwas gedaan en bereid me voor op een lekker avondje tv kijken. Zodra ik de televisie aanzet zie ik de specials van McDonald’s één voor één mijn beeldbuis passeren. Hamburgers, frietjes en een lekker frisje doen me denken aan vroeger, mijn zevende verjaardag bij de Mac, de Happy Meal als hemel op aarde voor een zevenjarige. Wat een fantastische formule bedenk ik me, een spannend huisje, een lekker hapje en een leuk speeltje, welk kind valt daar nu niet voor? Juist als ik weg dreig te zakken in een warm bad van kinderherinneringen, hoor ik op RTL het begin van Australia’s Next Topmodel.

              Vanuit een helder plekje in mijn grijze massa welt een gevoel van irritatie op. Ik voel de scherpe tegenstelling tussen deze lustreclame en het hierop volgende veeleisende modeprogramma en ik merk op dat deze twee totaal niet met elkaar gerijmd kunnen worden. Verontwaardiging overspoelt me en ik besluit de volgende dagen met een kritische blik de discrepantie tussen aanbod en verwachtingen, die ons wordt aangeboden vanuit het middelpunt van hedendaagse huiskamer, gade te slaan. Wat ik ontdek is wat eenieder die beschikt over een televisie al lang weet, maar zich zelden daadwerkelijk realiseert: het is onmogelijk te doen wat de televisie van een mens vraagt en tegelijkertijd te zijn zoals de televisie van een mens eist.

            In hoeverre zit ik juist, wanneer ik deze kritische houding aanneem? Immers, het is aan ieder mens om voor zichzelf te bepalen welke keuze hij of zij maakt en wellicht getuigt het van gemakzucht om de verantwoordelijkheid voor de eigen keuzes af te schuiven op een plasma- of ledtechnologiescherm. Het antwoord hierop overvalt me op tweede kerstdag rond de klok van acht uur ’s morgens, wanneer de meiden van de Winxclub aantreden op Nickelodeon. Terwijl ik hen aanschouw kruipt naast mij op de bank mijn lieve negenjarige, ietwat mollige nichtje nog eens lekker tegen me aan. Nu weet ik het: hier ligt dus de grens. Of een volwassenen erin trapt dat het lichaam van een stel meiden zoals die van de Winxclub realistisch is? Ik weet het niet, ik kan het me nauwelijks voorstellen. Maar voor mijn nichtje zijn deze mooie meiden echte voorbeelden.

 Realiteit – ‘Dikke downheid’ en ‘Een mooi gewicht is Ondergewicht’

Uit onderzoek van TNO blijkt, dat in 2009 in Nederland 14,5% van de jongens en 17.5% van de meisjes onder de achttien jaar te dik is.[1] “De verwachting is dat in 2010 ruim 26 miljoen kinderen in de Europese Unie last hebben van (ernstig) overgewicht.”[2]. Kinderen eten steeds ongezonder en bewegen steeds minder. Dat het ongezondere eten kan worden toegeschreven aan meerdere oorzaken is evident, de rol van televisie hierin heb ik in mijn inleiding geïllustreerd. Het ironische is, dat minder bewegen als bijdrage grotendeels door hetzelfde medium wordt veroorzaakt: kinderen voor de televisie zijn wel lekker rustig voor de ouders. Dit echter terzijde; ik wil me wijden aan het gevaar van de inhoud van televisie.

            Het overgewicht heeft enorme gevolgen voor deze kinderen. Aan de ene kant is er de fysieke problematiek, met levensbedreigingen als; suikerziekte, hart- en vaatziekten en bepaalde vormen van kanker, bijvoorbeeld aan de spijsverteringsorganen.[3] Waar ik me hier echter vooral op wil richten is, welke gevolgen overgewicht bij kinderen heeft op sociaal en emotioneel gebied. Ik citeer hier vanaf een forum dat ik ben tegengekomen tijdens mijn zoektocht naar verhalen van zwaarlijvige kinderen.

“Dikke Downheid. Betty  zaterdag 5 december 2009 22:18. Hellow Iedereen . Ik ben altijd al een dikkertje geweest. Ik ben een meisje van 15 jaar. 1m76/78 en weeg 94 ;$ in het begin van het jaar woog ik maarliefst 16kg minder en 2/3cm kleiner. Ik wordt niet gepest ofzo want als je me boos maakt heb ik best een grote mond. Het raakt me alleen enorm wanneer iemand van mijn familie me bolleke ofzo noemt . Vandaag hebben mijn ouwers gezegt datze me lelyk vinden. Aangezien ik mezelf verafschuw gaat het echt niet goed . Ik ben zwaar down en niemand begrijpt me . Daarom hoop ik hier mense te vinden om mee te praten ( Ik ben er ook voor jullie troubles) Jongen of meisje het maakt niet uit ik hoop gewoon dat ik een beetje afgeleid kan worden want het gaat zoals je gelezen hebt niet zo goed. X”[4]

            Aan de ene kant dus een reclame van de Mac, maar ook obesitas, met een hartverscheurende kreet om hulp van een zwaarlijvig vijftienjarig meisje. Aan de andere zijde van deze eindeloze tunnel vind ik Australia’s Next Topmodel en de Winxmeiden, maar ook anorexia of boulimia nervosa, met in de hoofdrol de tiener die zichzelf te dik vindt. Op de website ‘Partyflock’ vond ik een forum met daarin het onderwerp anorexia, ik citeer een passage van een meisje dat zichzelf Beloved noemt, datum 9 juli 2007.

“…Als ik om me heen kijk voel ik me vaak nog ongelukkig omdat ik niet uit zie zoals de maatstaaf is…  …Ik weet dat het geen excuus is maar we worden wel in deze situatie gedrukt. Overal waar je kijkt dunne mensen op tv en op billboards…”[5]

            Uit onderzoek van de NOS blijkt dat in 2008 in Nederland zo’n 100.000 meisjes leden aan anorexia nervosa.[6] De beelden van televisie worden op internet aangehaald als ondersteuning voor deze jongeren op de zogeheten pro-anasites, websites bedoeld om een anorectisch eetpatroon te ondersteunen. Het motto kan als volgt worden omschreven: ‘het mooiste gewicht is ondergewicht’.[7]

            Ook bij anorexia is er sprake van een tweedeling in gevolgen; de fysieke en de sociaal/emotionele gevolgen. In het kort de levensbedreigende fysieke gevaren: afbraak van spierweefsel, beschadigingen aan lever en nieren, te trage hartslag en bloeddruk, hartritmestoornissen en zelfs hartstilstand.[8] De sociale en emotionele gevolgen worden goed uitgelegd door de stichting SABN, een stichting voor en door mensen met eetstoornissen. Zij spreken van een gevoel van eenzaamheid, stress door de geheimhouding van de eetrituelen en uiteindelijk het terechtkomen in een sociaal isolement, door alleen maar bezig te zijn met eten of niet eten.[9]

 Televisie en lichamelijke ontevredenheid bij kinderen

Jaehee Jung en Michael Peterson hebben zich in hun studie Body Dissatisfaction and Patterns of Media Use Among Preadolescent Children gebogen over de problematiek met betrekking tot de invloed van media op kinderen en hun lichaamsbeeld. Hierin wijzen zij op de kritieke rol die de media speelt in het promoten van Westerse idealen, zoals het heersende slanke (anorectische) schoonheidsideaal. Zij halen een onderzoek van Dohnt en Tiggeman uit 2005 aan, waaruit blijkt dat in Westerse gemeenschappen de lichamelijke ontevredenheid van kinderen al begint voor het zevende jaar.[10] Schokkend, is mijn mening.

            Een aantal onderzoeken in 2006, waaronder dat van Dohnt en Tiggeman, toont aan dat kinderen die ontevreden zijn met hun lichaamsgewicht een verhoogd risico hebben op het ontwikkelen van gevaarlijke eetstoornissen, waaronder dus anorexia en boulimia nervosa, maar dat zij daarnaast nog ook een verhoogd risico hebben op zware depressie en een laag zelfbeeld.[11] Het is nu dus voor mijn probleemstelling belangrijk om te kijken in hoeverre die ontevredenheid veroorzaakt kan worden door de inhoud van televisie.

            Media creëren een scala aan sociale normen en idealen, die door individuen als maatstaf voor hun persoonlijke succes kunnen worden gehanteerd. Het is bekend dat juist preadolescenten en adolescenten erg vatbaar zijn voor dit soort ideaalbeelden. De kern van het probleem dat wordt veroorzaakt door media is dat de inhoud weinig doet om gezond gedrag te promoten en juist veel doet om gezond gedrag te ondermijnen. Het specifieke probleem van televisie is, dat juist dit medium een groot deel van de vrije tijd voor adolescenten invult.[12] Ook voor kleine kinderen is de televisie erg belangrijk en veel bekeken. Tussen mijn zesde en mijn twaalfde jaar bracht ik iedere morgen van half acht tot kwart over acht door met een bordje op schoot, kijkend naar tekenfilms op Cartoon Network, totdat ik naar school ging. In de lunchpauze een uurtje Cartoon Network tijdens de volgende lichting boterhammetjes en na school, ja hoor, regelmatig Cartoon Network tot etenstijd.

            Uit verscheidene onderzoeken is gebleken, dat jonge kinderen gemakkelijker televisiegedrag overnemen dan oudere tieners of volwassenen. Dit heeft dan betrekking op bijvoorbeeld vertoond agressief gedrag of geweld. Kristen Harrison trekt, in een studie naar het verband tussen televisie en het lichaamsbeeld van kinderen, deze lijn wat verder door en stelt dat jonge kinderen dit televisie-ideaal, net als in geval van agressie en geweld, waarschijnlijk sneller zullen imiteren dan oudere kinderen en volwassenen.[13] Ik vraag me nu af, waarom juist die jongere kinderen extra gevoelig zijn voor het televisiebeeld. Harrison haalt in haar onderzoek studies van anderen aan, die een belangrijke factor zijn bij de oplossing van dit vraagstuk. Een deel van de aantrekkingskracht blijkt voort te komen uit het bestaan van televisiekarakters. Juist jonge kinderen willen erg graag zoveel mogelijk in gedrag en uiterlijk lijken op de televisiekarakters tot wie zij zich aangetrokken voelen. Dit gegeven, in combinatie met het gegeven dat meisjes zich in hoofdzaak aangetrokken voelen tot vrouwelijke karakters vanwege hun fysieke aantrekkelijkheid, leidt volgens Harrison tot een positief verband met de ‘keuze’ voor een dun lichaamstype als ideaalbeeld en daarmee met eetstoornissymptomen.[14]

            De conclusies die Harrison uit haar onderzoek naar de invloed van televisie op het lichaamsbeeld bij kinderen kan trekken zijn verbijsterend, maar ook hoopgevend. In de eerste plaats blijkt dat kinderen eerst het ideaal van lijnen en lichaamsoefeningen doen overnemen, alvorens zich het daadwerkelijke ideaalbeeld van dun zijn te realiseren. In de tweede plaats blijkt dat er voorafgaand aan het realiseren van dit dunne ideaalbeeld eerst een proces plaatsvindt waarin kinderen een afkeer tegen dikheid ontwikkelen.[15] Het uitermate hoopgevende aspect zie ik in de derde conclusie die Harrison trekt. Het blijkt dat die meisjes, die zich aangetrokken voelen tot televisiekarakters met een normaal gewicht, een gezond lichaamsideaal hanteren en aangeven dat zij lichaamsgewicht relatief onbelangrijk vinden.[16] Daar ligt een kans voor de programmamakers!

 Het ongezonde voedselaanbod op televisie voor kinderen

In 2006 kwam uit een rapport van het Amerikaanse Institute of Medicine (IOM) naar voren, dat bewezen wordt geacht dat de televisie invloed heeft op de consumptiebehoefte van zowel jonge als oude kinderen. Susan Lynn en Courtney Novosat geven in hun artikel Calories for Sale: Food Marketing to Children in the Twenty-First Century aan, dat de vier hoofdcategorieën waar producenten van voedsel zich op richten wanneer zij reclame maken voor kinderen, als volgt zijn; snoep en snacks, limonade, fastfood en ontbijtgranen. De resultaten van het onderzoek van het IOM ondersteunen eerdere bevindingen van de World Health Organisation (WHO) in 2003, namelijk dat het adverteren van voedsel met weinig voedingswaarden en veel calorieën een verhoogd risico op obesitas bij kinderen met zich meebrengt.[17] Al met al een zorgwekkend beeld.

            Er kan nu worden opgemerkt, dat veel van de reclames tussen de kinderprogramma’s door gericht zijn op de promotie van speelgoed en andere niet- voedselgerelateerde artikelen. Hierbij moeten mijns inziens twee zaken in het achterhoofd worden gehouden. Ten eerste is op kinderen gerichte televisiereclame ook te zien tussen de ‘volwassen’ programmering door, op tijdstippen na schooltijd bijvoorbeeld. Zo komt deze reclame de kinderen toch onder ogen. Ten tweede bestaat er ook het probleem van reclame die niet gericht is op kinderen, maar wel de behoefte aan een ongezond product bij hen oproept. Bijvoorbeeld op zaterdagavond, wanneer het gezin gezamenlijk voor de buis zit en de kinderen tot laat op mogen blijven.

            Natuurlijk ligt er een verantwoording bij de ouders. Immers, zij beschikken over de huishoudelijke portemonnee en maken dus de uiteindelijke keuze voor een gezond, dan wel ongezond product voor hun kinderen. Linn en Novosat halen hier een interessant punt over aan in hun artikel. Zij halen een artikel van Neville uit 2001 aan en stellen dat het uiteraard voor de meeste ouders een onwenselijke situatie is, wanneer hun kinderen kiezen voor het consumeren van ongezonde producten. Maar juist om reden dat ouders het met de ongezonde keuzes niet eens zijn, is het voor kinderen des te aantrekkelijker. Zij voelen zich op dat moment ‘in control’, door te kiezen tegen het principe van hun ouders.[18] Ook ik kocht met de vijf gulden zakgeld die ik kreeg toen ik tien was, regelmatig een zakje snoep bij de kruidenier.

 Conclusie: superhelden aan de macht!

Ik heb een opgespoord probleem, namelijk dat van de discrepantie tussen eis en aanbod op gebied van het lichaamsideaal, toegespitst op kinderen, uiteengezet en beargumenteerd. Mijn zorgen en twijfels staan nu op papier, evenals de ontdekkingen die ik heb gedaan door het lezen van allerlei relevante artikelen met betrekking tot dit onderwerp. Wat mij nu nog rest is het aandragen van oplossingen. Immers, het is nogal makkelijk om te roepen waar het allemaal fout gaat en vervolgens in de luie stoel voor, jawel, de televisie te ploffen.

            Wanneer ik mij een ideaalbeeld voorstel van tweede kerstdag volgend jaar, met mijn dan tienjarige lieve, ietwat mollige nichtje naast mij op de bank, ziet dit er als volgt uit. Het is acht uur ’s morgens. We kijken naar een televisieprogramma met daarin zowel mannelijke als vrouwelijke superhelden. Deze helden maken de wereld een stukje mooier, strijden voor het goede en bannen het slechte uit de wereld, eigenlijk zoals altijd dus. Ook nu dragen zij de mooiste kleding, echter in allerlei verschillende maten. Er zijn kleine, grote, en middellange superhelden in het programma, maar ook dikke, dunne en doorsnee helden. Allen eten zij groenten en fruit, drinken zij melk en water en af en toe wat kleurstofvrije limonadesiroop. Na een kwartiertje spanning en sensatie maken de helden plaats voor ‘de boodschappen’ en een voor een komen de kleurrijke reclames voorbij, met in de hoofdrol kinderen in allerlei soorten en maten die genieten van gezonde producten.

                        Natuurlijk is het beeld dat ik hier schets er een, van een behoorlijk idealistische aard. Dit realiseer ik mij, doch ik wil er een aantal belangrijke punten mee aangeven. Ten eerste het belang van televisiekarakters. De wetenschap dat televisiekarakters juist die uitzonderingen vormen, waar kinderen zich sterk tot aangetrokken voelen en volwassenen veel minder, kan de sleutel zijn tot het verbeteren van het zelfbeeld bij jonge kinderen. Uit het onderzoek van Harrison is gebleken, dat kinderen die zich aangetrokken voelen tot televisiekarakters met een normaal gewicht, een gezond lichaamsideaal zullen hanteren. Er kunnen nu dus twee oplossingen worden afgeleid: ten eerst zouden televisiekarakters een normaal gewicht moeten hebben, ten tweede zouden televisiekarakters met een normaal gewicht zo aantrekkelijk mogelijk gemaakt moeten worden voor kinderen. Het tweede belangrijke punt heeft betrekking op de reclamevoering ten behoeve van ongezonde producten. De wetenschap dat kinderen in zowel ‘volwassen-’  als ‘kinder-’zendtijd televisie kunnen kijken, leert ons dat altijd opgepast moet worden met het promoten van ongezonde eetgewoonten. Echter in commercials waarin kinderen voorkomen, beschouw ik het als zeer onwenselijk wanneer zij ongezonde voeding consumeren. Als alleen volwassenen op teleivse ongezonde waar nuttigen, kan altijd nog gezegd worden ‘dat is iets voor grote mensen’, zoals dit nu gebeurd met bijvoorbeeld sigaretten en alcohol. Wanneer kinderen op televisie zien hoe andere kinderen snoepen en ongezond eten voelt het voor hen als onrechtvaardig, wanneer zij aan de bruine boterham moeten.

Mijn nichtje heeft superhelden nodig, omdat zij een kind is en kinderen voelen zich nu eenmaal aangetrokken tot superhelden. Deze televisiehelden zouden lichamelijk gezien zo realistisch moeten zijn als zij zelf is en zij zouden hun kracht moeten halen uit gezonde voedingswaren. Alleen zo wordt het voor haar mogelijk om hen te imiteren, om zich aan hen op te trekken en zich met hen te vergelijken en zij sterken haar dan in de overtuiging van de noodzaak van een gezonde leefstijl en zij leren haar over de prachtige diversiteit in mensen die er is, die er mag zijn.

Keuzerechtvaardiging

Het onderzoek van onder andere Jung en Peterson spreekt voornamelijk over de invloed van media op de Amerikaanse gemeenschap. De reden waarom ik dit onderzoek toch als leidraad heb gebruikt om mijn betoog mee te onderbouwen, wil ik als volgt rechtvaardigen. In 2001 was het percentage van de handel in televisieprogramma’s wereldwijd voor 75% afkomstig uit de Verenigde Staten en daarnaast was het percentage van de handel in fictieprogramma’s voor tweederde tot driekwart afkomstig uit de Verenigde Staten.[19]  Nederland staat in nauw contact met Amerika, onder andere via de televisie. Als Westerse landen delen Nederland en Amerika gelijksoortige idealen en is er sprake van een relatief grote cultuuroverdracht c.q. uitwisseling, ten opzichte van bijvoorbeeld Niet-Westerse landen. Daar mijn essay betrekking heeft op het medium televisie en gezien bovengenoemde percentages, acht ik het onderzoek van Jung en Peterson voldoende betrekking hebbend op onze Nederlandse samenleving.

---

[1] http://www.tno.nl/groep.cfm?context=overtno&content=dossier&laag1=37&item_id=1&gclid=CIu-hJji9p4CFQiZ2AodtHQPIg.

[2] http://www.gezonderworden.nl/overgewicht/kinderen-overgewicht.

[3] http://www.tno.nl/groep.cfm?context=overtno&content=dossier&laag1=37&item_id=1&gclid=CIu-hJji9p4CFQiZ2AodtHQPIg.

[4] http://www.gezond-gewicht.nl/xforum/pid/81/id/13671.

[5] http://partyflock.nl/topic/948360:Anorexia.html.

[6] http://www.mijnkindonline.nl/1591/tienermeiden-anorexia.htm.

[7] http://www.mijnkindonline.nl/1591/tienermeiden-anorexia.htm.

[8] http://www.sabn.nl/informatie_eetstoornissen/anorexia_nervosa_an/de_lichamelijke_gevolgen.php.

[9] http://www.sabn.nl/informatie_eetstoornissen/anorexia_nervosa_an/de_sociale_gevolgen.php.

[10] Jaehee Jung en Michael Peterson, ‘Body Dissatisfaction and Patterns of Media Use Among Preadoloescent Children’, Family and Consumer Sciences Research Journal 36 (2007), 40.

[11] Jung en Peterson, ‘Body Dissatisfaction and Patterns of Media Use Among Preadoloescent Children’ 41.

[12] Jung en Peterson, ‘Body Dissatisfaction and Patterns of Media Use Among Preadoloescent Children’ 42.

[13] Harrison, ‘Television Viewing, Fat Stereotyping, Body Shape Standards, and Eating Disorder Symptomatology in Grade School Children’, Communication Research 27 (2000) 620.

[14] Harrison, ‘Television Viewing, Fat Stereotyping, Body Shape Standards, and Eating Disorder Symptomatology in Grade School’ Children 620.

[15] Harrison, ‘Television Viewing, Fat Stereotyping, Body Shape Standards, and Eating Disorder Symptomatology in Grade School’ Children 631.

[16] Harrison, ‘Television Viewing, Fat Stereotyping, Body Shape Standards, and Eating Disorder Symptomatology in Grade School’ Children 631-632.

[17] Susan Linn en Courtney Novosat, ‘Calories for Sale: Food Marketing to Children in the Twenty-First Century’, The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science (2008) 134.

[18] Linn en Novosat, ‘Calories for Sale: Food Marketing to Children in the Twenty-First Century’ 147.

[19] Lyn Gorman en David McLean, Media and Society into the 21st Century. A Historical Introduction (2009) 155.

Door: Martijn Samson

EEN AFREKENING MET AUTORITEIT, OF EEN AFREKENING MET ALLES?

Op het moment dat een groep zelfvoldane, schreeuwende patjepeeërs een museum binnenstormt, weigert entreegeld te betalen, de boel kort en klein slaat en als klap op de vuurpijl besluit de overgebleven glasscherven en houtsplinters te vereren als kunst – onder het mom van de subjectiviteit daarvan – dan doet dat ongetwijfeld de nodige wenkbrauwen fronsen. Toch is in Nederland de communis opinio nog altijd een lofzang op de culturele revolutie van 1968. Die cultivering is op z’n minst eigenaardig.

De brandhaard van de studentenopstanden uit het revolutiejaar, bevond zich – zoals gewoonlijk – niet in Nederland. Toch sijpelde veel van de marxistisch-leninistische retoriek ons land binnen. Als een soort voorloper op het latere postmodernisme werden waarden als relativisme en subjectiviteit sterk op de voorgrond geplaatst. Geheel in socialistische stijl volgde daaruit dat autoriteit en hiërarchie nooit vanzelfsprekend konden zijn. Die mening zal voor velen vandaag gemeengoed zijn, toch schoot zij destijds volledig door.

Door naïevelingen wordt de culturele revolutie vaak gezien als democratisering van de democratie. In wezen dienden alle instituten in de maatschappij hun legitimiteit aan een vorm van democratie te ontlenen. Nu ben ik de laatste te ontkennen dat dit in bepaalde sectoren prima werkte, mits op verstandige schaal toegepast. Waar het echter mis ging – en dat speelde in ’68 een belangrijke rol – is dat democratisering van het onderwijs een contradictio in terminis is.

Het hele principe van onderwijs is dat bepaalde kennis door een autoriteit wordt overgedragen op een andere groep. Dankzij de meritocratie bestaat de bereidheid de één op een bepaald punt meer autoriteit te verschaffen dan de ander. Wanneer opstandige studenten dat proberen ongedaan te maken via een populistisch ‘one-man-one-vote’-systeem, verdwijnt de essentie van het onderwijs. Op een universiteit kun je studenten niet evenveel waard achten als professoren, omdat de relatie tussen beide groepen primair gebaseerd is op ongelijkheid. Gelukkig.

Zolang autoriteit binnen het onderwijs is gebaseerd op meritocratie, is er geen probleem. Ongetwijfeld zal de periode voor 1968 niet perfect zijn geweest, maar de essentie van de studentenbeweging was een ontkenning van deze meritocratie. Zij verwierp autoriteit en daarmee automatisch kernwaarden als kennis en geleerdheid. Dergelijke waarden aan een universiteit negeren, is het kind met het badwater weggooien. Het populaire beeld van de soixante-huithards ­is nog altijd dat zij een einde maakten aan de verstikkende hiërarchie en autoriteit niet meer vanzelfsprekend werd. Niet alleen wordt op deze manier genegeerd waar gezag uit voortkomt, ook wordt niet ingegaan op waar zo’n strijd toe leidt. Kennis werd een subjectief gegeven en daarmee waardeloos.

Bovendien is meritocratie niet in tegenspraak met democratie: eerder zijn het twee noodzakelijke elementen. Dankzij het democratische systeem is de burger in staat haar stem te laten horen, wanneer het gaat om het openbaar bestuur. Dankzij meritocratie is diezelfde burger in staat eventuele hoge – al dan niet gekozen – posities te vergaren. Democratisering van de democratie, zonder daarbij het belang van meriten te erkennen, leidt tot een eindeloze egalisering. Het gaat uit van het typisch socialistische standpunt dat de mens niet gelijkwaardig is, maar gelijk. Deze absolute gelijkheid kan alleen geveinsd worden, door al het objectieve te relativeren. Eén blik op de werkelijkheid is echter genoeg te zien dat geen enkel mens gelijk is.

De opstandelingen van 1968 zijn natuurlijk niet automatisch de schuldige aan de onderwijshervormingen – met de typisch relativistische waarden – die het onderwijs de afgelopen decennia zo hebben verpest, toch handelden zij grotendeels in lijn met de geest van ’68: algehele egalisering. Docenten worden vandaag de dag op sommige scholen zelfs ‘leerlingen’ genoemd, omdat ook zij elke dag leren. Het zou lachwekkend zijn als het niet zo belangrijk was. In zijn boek Waar zijn de intellectuelen? (2004) behandelt de Brit Frank Furedi (1947-) talloze voorbeelden van dit zelfverraad binnen het onderwijs.

Niet alle onderwijsveranderingen sinds de jaren zestig zijn slecht. Inspraak van studenten is absoluut noodzakelijk, het onderwijs was voor de jaren zestig evengoed verre van perfect. De typische waarden als egalitarisme, absolute gelijkheid, subjectiviteit en relativisme, hebben de essentie van onderwijs echter afgebroken. Vandaag de dag betreurt iedereen de bedroevende staat van ons onderwijssysteem, maar niemand is kennelijk bereid te wijzen naar 1968. Misschien is het wachten totdat de babyboomers – de studenten van weleer – zijn opgerot. Zij weten immers prima dat ze destijds fout zaten, gezien de maatschappelijke posities die zij vandaag de dag bekleden. Zij zouden vandaag de eerste zijn de beschuldigende vinger te wijzen naar een groep die de maatschappelijke orde op schromelijk overdreven manier verstoort. Het museum had niet kort en klein geslagen hoeven worden, een kleine herschikking was voldoende geweest.

Door: Martijn Samson

SCHULDIGE AAN ALLE PROBLEMEN OF TEN ONDER AAN EIGEN SUCCES?

Wouter Bos is in wezen niets meer dan een reïncarnatie van Gerrit Zalm. Hij is de bankier van het kabinet, maar tevens leider van de Partij van de Arbeid. De partij die onder aanvoering van Joop den Uyl destijds streed tegen alles dat riekte naar grootkapitaal. Het is te eenvoudig te concluderen dat het grote verlies van de PvdA ongedaan te maken is, door terug te grijpen op de oude, linkse idealen van Den Uyl. Niettemin verkeert de PvdA in zwaar weer: de peilingen zijn onverminderd slecht en de richtingenstrijd wordt op straat uitgevochten. Een analyse over de ondergang van de sociaaldemocratie.

Vanaf de Verlichting werd het liberalisme beschouwd als emancipatoire beweging. De vrijheid en de gelijkwaardigheid moesten een sterk tegenwicht bieden aan de conservatieve Ancien Régimes. Daar kwam in de loop van de negentiende eeuw verandering in. Het socialisme ontstond in eerste instantie voornamelijk om op te komen voor de groeiende arbeidersklasse, waardoor zij de emancipatoire functie van de liberalen overnam. In Nederland speelde mee dat ook de confessionele stromingen zinspeelden op emancipatie, hetgeen mede tot uiting kwam in de Schoolstrijd. Zo voelde de arbeidersklasse zich doorgaans sterk verwant met de socialistische beweging. De Verzuiling hield dat principe lange tijd in stand.

Ik durf wel te stellen dat het socialisme in de twintigste eeuw de meest invloedrijke stroming is geweest. In grote delen van de wereld kwam dit tot uiting via het communisme, terwijl het in de jaren dertig in Duitsland dominant werd via het nationaalsocialisme. De meest interessante en duurzame vorm is echter de sociaaldemocratie in – voornamelijk – West-Europa gebleken. Hoewel dit deel van de wereld als tegenwicht moest dienen op het communistische Oosten, is het dankzij de sociaaldemocratie dat de twintigste eeuw in West-Europa vele socialistische trekken vertoonde. Het laissez-faire van de liberale negentiende eeuw, werd vervangen door een primair corporatistisch systeem. Een belangrijk voorbeeld is de Verzorgingsstaat, die zo omvangrijk werd dat dit uiteindelijk voor diverse problemen zorgde.

Daar is ook direct de omslag in de sociaaldemocratie te vinden. Velen waren in de jaren tachtig de mening toegedaan dat de belangrijkste linkse idealen verwezenlijkt waren. Op het gebied van de klassenstrijd, gelijkwaardigheid, vrijheid en solidariteit, was grote vooruitgang geboekt. Hierdoor verwerd de sociaaldemocratie van een progressieve stroming tot een conservatieve hoeder. De neoliberalen voelden de tijdsgeest – het was eveneens het einde van de Koude Oorlog – wat dat betreft goed aan. Het liberalisme kon het progressieve karakter dat ze had verloren, in elk geval op economisch gebied terugwinnen.

Hoewel velen er nu om lachen, waren de voorspellingen van liberalen in de jaren negentig – ‘de sociaaldemocratie en de christendemocratie komen in een stervensfase’- geenszins vreemd. Op economisch gebied was het oude, linkse ideaal onvoldoende te handhaven en op het gebied van de vrijheden kwamen liberalen en sociaaldemocraten goed overeen. Niet voor niets resulteerde dit in de Paarse kabinetten. Onder leiding van Wim Kok besloot de PvdA haar ‘ideologische veren’ vaarwel te zeggen en een quasiliberale koers te varen. Het sporadische gesputter over ‘exhibitionistische zelfverrijking’ van bankiers overtuigde nauwelijks.

De christendemocratie is vooralsnog levend. Afgezien van de – te betreuren – hernieuwde interesse in religie, blijken veel mensen behoefte te hebben aan een sterke invloed van normen en waarden. De globalisering en de ontzuiling hebben mensen onzeker gemaakt. De islamitische minderheid speelt bij beide punten mee. Autochtone Nederlanders zien hun cultuur bedreigd, terwijl de islamitische minderheid opvallend positief staat tegenover de religieuze boodschap van het CDA. De ‘C’ in CDA wordt door veel moslims eerder als religieus dan als christelijk beschouwd.

Helaas is ook het traditionele liberalisme in het defensief gedrongen. Juist de globalisering – in de jaren tachtig en negentig nog zo aangemoedigd – hebben ertoe geleid dat mensen behoefte hebben aan debatten over de Nederlandse identiteit. Hoewel de christendemocratie daar bij te winnen heeft, steunde zij in het verleden het economisch neoliberalisme. Voor veel mensen is de traditionele koers van de partij kennelijk onvoldoende overtuigend. Zij kiezen voor populisten die menen voort te komen uit de liberale beweging. De typisch emancipatoire begrippen als vrijheid en gelijkheid, hebben zij gretig overgenomen. Maar de manier waarop deze begrippen door zowel de liberalen als de socialisten ooit bedoeld waren, werpen de populisten verre van zich.

Zo staat de PvdA met lege handen. Populisten ter linker- en ter rechterzijde bekritiseren de globalisering in al haar facetten en – derhalve – de huidige sociaaldemocratie. Teruggrijpen naar haar oorspronkelijke wortelen lijkt onrealistisch: de retoriek van Den Uyl is duidelijk uit een vorige eeuw. Hoewel de sociaaldemocratie te lijden heeft onder de populisten, voorzie ik – zoals gesteld – eveneens grote problemen voor het liberalisme en de confessionelen. De tijd zal leren wat er uiteindelijk uitkomt. Wat betreft de sociaaldemocratie kan echter gerust worden gesteld dat ze ten onder is gegaan aan haar eigen succes. En nu kan ze niet meer voor- of achteruit. Tja.

Door: Martijn Samson

ALS HET WESTEN AL EEN SCHULDCULTUUR KENT, KOMT DAT NIET DOOR HET CHRISTENDOM

De Islamitische wereld kent een schaamtecultuur, het Westen een schuldcultuur. Het is een hardnekkig cliché dat steeds weer de kop op steekt. Evengoed een grijsgedraaide langspeelplaat is de kritiek die er op het onderscheid tussen schaamte- en schuldculturen wordt geuit. Een ander typisch vooroordeel is het veronderstelde gebrek aan moreel besef bij atheïsten of in sterk geseculariseerde samenlevingen. Op het eerste gezicht lijken beide clichés weinig met elkaar van doen te hebben, maar niets is minder waar.

Het was de Amerikaanse Ruth Benedict die net na de Tweede Wereldoorlog het begrip schaamtecultuur introduceerde. Haar theorie had echter niets van doen met de Islamitische wereld, maar met Japan. De beste dame vroeg zich af hoe het toch kon dat Japanners zich zo voorbeeldig leken te gedragen. Benedict’s stelling was dat de sociale controle ervoor zorgde dat de mensen in het gareel werden gehouden. In de Verenigde Staten daarentegen, gedroeg men zich ook zonder deze controle moreel, omdat de diepgelovige Amerikanen geen verantwoording aan hun buren, maar aan God aflegden. Ziehier het verschil tussen de schaamtecultuur van Japan en de schuldcultuur van de Verenigde Staten. Het zal niemand overigens verbazen dat de Benedict christelijk was.

In latere jaren werd het begrip schaamtecultuur, zoals gezegd, ook op de islamitische wereld geplakt. Het zou moslims gaan om de schone schijn. Zo zouden bijvoorbeeld zaken als eerwraak en de innige familierelaties verklaard kunnen worden. Op het eerste gezicht klinkt dit plausibel en het is derhalve niet verwonderlijk dat velen het zonder al teveel motivatie overnemen. Zo schreef mijn politieke held Frits Bolkestein recentelijk plompverloren in de Volkskrant “De islamitische beschaving kent een schaamtecultuur, het christendom is een schuldcultuur”.Volgens Bolkestein liggen “parallel aan die zelfbeschuldiging […] in het christendom zelfkritiek en zelfrelativering besloten.” De liberaal concludeert uiteindelijk dat de Westerse beschaving superieur is aan de islamitische.

Het is een gewaagde uitspraak, maar ik kan Bolkestein geen ongelijk geven: ook ik beschouw de Westerse cultuur als superieur. Het Westen bracht vrijheid, gelijkwaardigheid, meritocratie, democratie en een scala aan andere zaken. Toch maakt Bolkestein een denkfout wanneer hij dergelijke waarden toeschrijft aan het christendom. Juist de mensen die een kritische distantie tegenover religie aannamen, gaven impulsen aan de wetenschap en aan het Verlichtingsdenken. De kerk – zowel de protestantse als de katholieke – heeft in het verleden nooit actief aangedrongen op secularisme, tenzij het haarzelf uitkwam.

Natuurlijk is de islamitische cultuur een schaamtecultuur, maar hetzelfde geldt voor het Christendom-an-sich. Dat komt tot uiting in het tweede cliché dat ik in de inleiding benadrukte: de idee dat atheïsten geen fatsoenlijk moreel besef hebben. Het is een typisch retorische vraag van christenen het bestaansrecht van hun geloof te verdedigen middels de volgende vraag: “als er geen God is, waarom zouden we dan goed zijn?” Een dergelijke vraag is natuurlijk de hypocrisie zelve, daar zij veronderstelt dat de enige reden dat gelovigen zich moreel juist gedragen is, omdat God een oogje in het zeil houdt. Gelovigen die met een dergelijke vraag op de proppen komen, erkennen dat ze zonder God losbandig zouden zijn.

Precies deze kwestie toont aan dat het Christendom helemaal geen schuldcultuur is. Het enige verschil tussen de Islam en het Christendom is kennelijk dat christenen zich schamen voor God, terwijl muzelmannen zich schamen voor hun omgeving. Dat laatste waag ik overigens te betwijfelen: ik denk dat veel moslims – afgezien van hun omgeving – eenzelfde houding tegenover God betrekken als christenen, maar dat laat ik verder voor wat het is.

Richard Dawkins beschrijft in “The God Delusion” een voorval in Montreal dat plaatsvond in 1969. Een politiestaking aldaar zorgde ervoor dat er die dag op grote schaal werd geplunderd, gestolen en zelfs werd gedood, waardoor het leger uiteindelijk moest ingrijpen. Dat het grootste deel van de inwoners gelovig was, valt statistisch te onderbouwen. Zo concludeert Dawkins – in mijn ogen terecht – dat mensen eerder behoefte hebben aan de politie dan aan God, om in het gareel gehouden te worden. Hij gaat zelfs zo ver te beweren dat atheïsten vermoedelijk meer moreel besef hebben dan gelovigen, omdat zij aan niemand dan henzelf verantwoording afleggen. Gelovigen gehoorzamen immers voornamelijk God. Uit onderzoek komt tevens naar voren dat ethisch besef in grote lijnen universeel hetzelfde is, zonder dat religie daar een significante invloed op heeft. En als het al invloed heeft, is deze kennelijk geenszins positief.

Wellicht zegt Bolkestein terecht dat het Westen een schuldcultuur heeft, maar dat is dan niet omdat het Christendom hier een prominente plaats heeft, maar omdat we religie tot privéaangelegenheid hebben gemaakt. Ieder individu is tot op zekere hoogte vrij zijn of haar normen en waarden te kiezen en elk mens moet rekenschap aan zichzelf afleggen. Dát zou een reden kunnen zijn voor de Westerse schuldcultuur. Het Christendom en de Islam, als wel andere vergelijkbare religies, bepleiten ethiek echter alleen omwille van de Goddelijke autoriteit. Gelovigen die dat ontkennen, moeten zich terdege realiseren dat hun absolute morele besef dan niet voortkomt uit hun religie, maar uit een universeel menseigen ethiek. Begrippen als schaamtecultuur en schuldcultuur, zijn wat dat betreft ontzettend relatief.

Misschien een vreemde vraag, voor een land met de meeste inwoners ter wereld. Deze titel slaat dan ook niet zozeer op de omvang van de bevolking, maar wel bevolkingspolitiek die China een tijd lang heeft gevoerd.

Al decennia lang is China het land met de meeste inwoners, maar het land zal binnen afzienbare tijd deze ‘titel’ kwijtraken aan India. Dit komt doordat de bevolking van China minder hard groeit dan de bevolking van India. Deze geringe groei is te danken aan de bevolkingspolitiek van China, waarvan de eenkindpolitiek de bekendste uiting is.

De grondwet uit 1978 van de Volksrepubliek China verklaarde dat de staat geboorteplanning moet gaan bevorderen. Deze wens was niet zomaar uit de lucht gegrepen, maar komt onder andere voort uit het feit dat een snelle bevolkingsgroei een verbetering van de levenstandaard in de weg stond. De plannen waren nogal ambitieus, hoe ambitieus? Hopelijk schetsen de volgende cijfers een beeld. Ten tijde van de communistische revolutie in 1949, kreeg de gemiddelde vrouw in China 6,2 kinderen (ze bleven echter niet allemaal leven) en de bevolking die in 1949 al meer dan een half miljard zielen kende, groeide snel. Het doel van de Chinese regering in 1978 was om in het jaar 2000 de bevolking te laten stabiliseren op 1,2 miljard inwoners. Dit zou inhouden dat er geen bevolkingsgroei meer plaatsvond. Om dit te bereiken, moest minstens een generatie van Chinese ouders slechts één kind krijgen. Maar hoe moest dit bereikt worden? Er kon moeilijk in elke Chinese slaapkamer een ambtenaar geplaatst worden… De eerste stap was vrouwen ervan te overtuigen geen derde kind te krijgen. Stap twee was het promoten van een een-kind-familie. Deze doelen werden deels bereikt door toenemende sociale druk, zoals propaganda en dwang en deels door een toenemende verschaffing van anticonceptiemiddelen. Het kloppend hart van dit beleid was echter een zorgvuldig samengesteld systeem van economische beloningen voor families met één kind en straffen voor grotere families. Hierbij speelt het feit dat China een autoritaire staatsvorm kende een belangrijke rol, op deze manier valt er meer controle uit te oefenen op het persoonlijk leven, dan in een democratie.

Er moet wel opgemerkt worden dat op het moment dat de Chinese overheid startte met dit programma, de vruchtbaarheidscijfers al daalden, de vrouwen kregen dus al minder kinderen. Het beleid heeft wel grote gevolgen gehad voor de Chinese bevolkingsopbouw. Jongens hadden (en hebben) in de Chinese cultuur in veel gevallen de voorkeur boven meisjes. In de hoogtijdagen van de eenkindspolitiek was het niet vreemd dat meisjes te vondeling werden gelegd, of direct na de geboorte om werden gebracht, omdat er maar geld was voor één kind, een kind dat een jongen moest zijn. Deze generatie staat ook wel bekend als de kleine prinsen, omdat ze als enig kind zo gekoesterd zijn door hun familie, dat ze zich niet goed weten te redden in de harde werkelijkheid.
Inmiddels zijn de eerste ‘lichtingen’ van deze jongens volwassen en op zoek naar een partner. En daar zit het probleem. Er zijn met name in de steden, waar de bevolkingspolitiek het strengst was, simpelweg niet genoeg meisjes en vrouwen. Dit kan (hoeft niet) tot problemen leiden. En zo lijkt de situatie zich in sommige delen van China om te draaien. Een dochter is meer gewild dan een zoon.  Maar voor de bevolking weer evenwichtig is, gaan er nog wel een aantal jaren over heen. En tot dan is alleen zijn in China niet eens zo vreemd…

Bron:

J. R. Weeks. (2008) Population: An introduction to concepts and issues. Belmont: Wadsworth, Cengage learning.

Het KNMI voorspelt voor volgende week vorst en (misschien) sneeuw. Waar denkt menig Nederlander dan aan? Juist, ‘krijgen we dit jaar misschien toch een witte kerst?’  Elfstedentochten,  schaatsen, koek en zopie, allemaal voorbeelden van winterse activiteiten die deel uit maken van de Nederlandse volkscultuur. We hebben de laatste jaren niet zo vaak de gelegenheid gehad om hier van te genieten, maar toch maakt dit allemaal deel uit van het collectieve geheugen. (Dat we als het echt vriest en sneeuwt ook steen aan been klagen, is natuurlijk weer een heel ander verhaal…)
De vraag of het klimaat veranderd en waardoor dat komt, ga ik hier niet beantwoorden. Daar zijn ze in Kopenhagen op het moment druk mee bezig en aan dit hete hangijzer brand ik mijn vingers liever niet… Het klimaat is echter wel heel anders dan een aantal eeuwen geleden. De periode tussen 1500 en 1700 wordt ook wel aangeduid als de Kleine IJstijd. Na een relatief warme periode in de middeleeuwen was tijdens de Kleine IJstijd in Europa gemiddeld een halve graad kouder dan in de periode 1950-1970.   Een halve graad lijkt in eerste instantie maar weinig, toch waren de effecten groot. Veel Alpenpassen waren niet begaanbaar, en de rivieren in West-Europa vroren bijna elke winter langdurig dicht. De negatieve gevolgen van deze koude voor de handel en scheepvaart was aanzienlijk (1). In Nederland werd het door deze Kleine IJstijd niet alleen kouder, maar ook natter. Dit had nogal een aantal gevolgen. Bijvoorbeeld dat al aan het eind van de veertiende eeuw in de noordelijke Nederlanden (ruwweg het huidige Nederland) wijngaarden moesten worden gerooid, omdat de wijnstokken verrotten en geen vrucht meer droegen. Een nog belangrijker gevolg was dat er minder landbouwopbrengsten waren en vaker misoogsten, die vrijwel altijd tot hongersnoden leidden (2). De winters waren lang en koud en voor de arme arbeiders in de steden en op het platteland een kwestie van overleven, want warme kleding en voldoende voedsel was lang niet altijd aanwezig voor de (vaak grote) gezinnen.

Dat het niet alleen maar ellende was, laat het onderstaande schilderij wel zien.

Uit de periode die nu bekend staat als de Kleine IJstijd, komen veel van dit soort winterse plaatjes. De schilder van dit schilderij is Hendrik Avercamp. Hij groeide op in Kampen. Uit verschillende bronnen blijkt dat Hendrik doofstom was, hij wordt daarom vaak ‘de Stomme van Kampen’ genoemd (3). Hij heeft zich gespecialiseerd in winterlandschappen. Deze waren immers voldoende voorradig tijdens zijn leven. Ik laat hier juist wat van zijn werk zien, omdat ik als kind het boek De stomme van Kampen van Thea Beckman meerdere malen heb ´verslonden´. Dankzij dit boek ben ik de schilderijen van Hendrik Avercamp erg gaan waarderen. En het zijn natuurlijk ook echte sfeerplaatjes.

Vanaf 1700 is het langzamerhand weer wat warmer geworden en hiermee de winterse taferelen weer schaarser. Maar ze zijn er nog steeds. Zo konden we vorig jaar nog schaatsen. En wanneer we wat verder teruggaan in de geschiedenis kom je uit bij de legendarische elfstedentocht van 1963 die wonder boven wonder geen doden heeft geëist. Over deze elfstedentocht gaat de film De hel van ’63 die morgen in première gaat. Meer (beeld)materiaal over deze tocht is hier te vinden.

Hmmm… van al die winterse taferelen krijg ik zin in warme chocolademelk, nog zo’n goede winterse gewoonte.

Bronnen:
(1) B. de Pater,  T. Béneker, W. Buunk (red.) Europa: ruimtelijke samenhang en verscheidenheid in de Europese Unie. (Amsterdam, 2004), uigeverij: Koninklijke Van Gorcum.
(2) P. Bange. Moraliteyt saelt wesen: het laat-middeleeuwse moralistische discourse in de Nederlanden. (Hilversum, 2007) uitgeverij: Uitgeverij Verloren.
(3) www.rijksmuseum.nl (datum raadplegen: 12-12-2009)
- www.geschiedenis.vpro.nl

In een grijs verleden heb ik ooit een werkstuk over mijn familiegeschiedenis moeten maken. Een leuke opdracht, waardoor ik meer te weten kwam over mijn familiegeschiedenis en allerlei interessante foto’s, diploma’s en andere documenten tegenkwam. Onze  geschiedenisdocent was zelf helemaal ‘into’ genealogie en kreeg bijna iedereen enthousiast voor dit onderzoek, een hele prestatie als je te doen hebt met 14 en 15-jarigen . Historisch onderzoek op heel kleine schaal dus, je moet immers ergens beginnen, maar dit heeft allemaal bijgedragen aan het vormen van mijn enthousiasme voor geschiedenis.

Genealogie, eenvoudig gezegd het uitzoeken van je familiegeschiedenis, wordt steeds populairder. Het is immers leuk om te weten of er familie is geëmigreerd, of dat er een echte uitvinder uit de familie voortkomt. Vaak is het echter niet zo spannend en bestond de familie generaties lang uit keuterboertjes. Sinds vandaag is er een site online die zich richt op de spreiding van familienamen: De Familienamendatabank. Hier kan je je achternaam invoeren en dan geeft de site een kaart met de spreiding van deze naam (in Nederland) en hoe vaak deze naam voorkomt. Ook wordt er een vergelijking gemaakt met het voorkomen van deze naam in 1947 en het voorkomen anno 2009. Een interessante site dus voor iedereen die geïnteresseerd is in genealogie, maar misschien ook leuk als lesmateriaal voor geschiedenis of aardrijkskunde docenten.

Toch maar even kijken of er nog ergens verdwaalde familieleden wonen…

Door: Martijn Samson

Terecht hebben linkse politici zich sinds jaar en dag veelal hevig verzet tegen de dogmatische invloeden van religie. Terecht wijzen seculiere politici op de scheiding van kerk en staat in de Westerse wereld. Terecht zien niet-religieuze denkers de invloed van religie op het publieke domein graag ingeperkt. En terecht dat veel van hen niet vies zijn van enige functionele provocaties. In dat opzicht, niets dan hulde. Toch ontstaat de laatste jaren een curieuze kink in de kabel. Hoe zit dat?

De verhouding tussen geestelijkheid en wereldlijke macht is altijd complex geweest. In de twaalfde eeuw was de scheiding tussen kerk en staat veel groter dan in de zestiende eeuw, niettemin was in deze laatste periode de invloed van de kerk tóch beperkter. We spreken onder andere van de Reformatie, die de kerk spleet, als belangrijke factor. Omdat seculiere staatshoofden hun invloed op de kerk in hun land graag wilden doen gelden, werd de kerk betrokken bij de staat. Zo ging het kerkelijk systeem – dat in de eeuwen ervoor doorgaans een sterker ontwikkelde organisatie leek te hebben dan “staten” zelf – door een proces van uitholling. De sterke positie van de katholieke kerk was een stuk minder, terwijl de integratie van de kerk in de staat groter was. Een opmerkelijke paradox.

In de Islamitische wereld zien we een vergelijkbaar proces: in de eerste eeuwen van de Islam vielen moskee en staat goeddeels samen. Maar na een lange periode van fragmentatie verloor de Islam haar wereldlijke macht. Dat is wellicht tegengesteld aan Europa: daar werd de macht van de kerk juist sterker door haar onafhankelijke positie. Niettemin zien we vanaf de vijftiende eeuw dat de sultan van het Ottomaanse Rijk zich profileerde als beschermheer van de Islam. Hij, als wereldlijk vorst, wilde eveneens de personificatie van de geestelijke macht zijn. Zo werden de religieuze specialisten tevens ingekapseld in het rijk. En ziehier, religie en staat integreren.

De verhouding tussen godsdienst en staat is kennelijk altijd veranderlijk geweest, maar de Europese Verlichting en Franse Revolutie betreffen een fundamentele breuk. Religie werd sindsdien steeds meer gezien als een persoonlijke aangelegenheid en het begrip secularisatie, kreeg de betekenis die het vandaag de dag heeft. Het gaat niet alleen om differentiatie van kerk en staat of om het toestaan van meerdere godsdiensten: het gaat om de neutrale houding van de overheid jegens levensbeschouwingen.

De Islam als zodanig heeft de Verlichting nooit werkelijk doorgemaakt. Hoewel veel moslims tot in de twintigste eeuw slechts nominaal gelovig waren zien we de laatste decennia twee ontwikkelingen: het fundamentalisme, de “ware” Islam, wint terrein en de Islam verspreidt zich middels migratie verder over Europa. Veel Middenoosterse regimes zijn weliswaar in naam seculier, door de alomvattende leer van de Islam is haar integratie in de staat vaak groter dan dat het op het eerste gezicht doet voorkomen.

Dat vormt een serieus probleem voor Europa: hoe om te gaan met de Islamitische minderheid? Gelukkig kunnen we constateren dat veel moslims niet uit zijn op een Europees-islamitische theocratie. Moslims zijn vaak wel sneller beledigd dan christenen. Bepaalde denkers durfden dat taboe te doorbreken (Bolkestein, Fortuyn), sommigen houden het op beledigen om te beledigen (Janmaat, Wilders). Helaas zijn er ook politici en andere opiniemakers voor wie dit onderwerp een no-go area betreft. Deze overwegend linkse politici, die vooraan in de rij stonden als het ging om uitbanning van het Christendom uit de staat, zwijgen nu in alle toonaarden omdat ze de “medelanders” niet voor het hoofd willen stoten.

Dat is niet alleen hypocriet, het is ook nog eens schadelijk voor de staat. Het seculiere karakter dat de staat kenmerkt is hard voor gevochten en dat mag niet zomaar teniet worden gedaan door op drift geraakte immigratiestromen. Europa – en specifiek Nederland – staat sinds jaar en dag bekend om haar religieuze tolerantie. Daarom is het goed dat wij geen onderscheid maken op basis van religie. Maar ook het Vrije Woord is afkomstig van dit continent. Op het moment dat zaken die wel over het Christendom gezegd worden, niet over de Islam gezegd kunnen worden, dan wordt er echter wél onderscheid gemaakt op basis van religie. Links tast daarmee niet alleen de vrijheid van meningsuiting aan, maar ook de godsdienstvrijheid. De ene religie blijkt kennelijk ineens meer waard dan de andere. Voor hen die denken dat dit onderwerp achterhaald is: welke linkse politicus durft fundamentele kritiek op het wezen van de Islam te uiten? Zo kan het dus zijn dat idealen waar mede door links hard voor is gestreden, door datzelfde links worden verkwanseld. En waarom? Alleen om enkele Salafisten niet voor het hoofd te stoten!

Het is dagelijks in het nieuws, het beheerst de gesprekken en we kunnen geen krant openslaan of we komen het weer tegen. Dan heb ik het niet over het Nederlands elftal, al komt dat ook flink in de buurt, maar over de Mexicaanse griep. Want wat te doen, wel inenten, niet inenten, blaast de overheid het te veel op, of is dat juist goed? Vragen die nu nog moeilijk te beantwoorden zijn, maar ze zijn niet nieuw. In 1918 werd de wereld getroffen door de Spaanse griep die miljoenen doden heeft gekost. Maar ook na de tijd zijn er verschillende epidemieën geweest, niet zo groot, maar de paniek was er niet minder om.

Andere Tijden besteedt morgen een aflevering aan de eerdere griepgolven en de reacties hierop. Interessant dus in het kader van de huidige griepepidemie en hoe hier mee om wordt gegaan. Een goede tip dus voor wie hierin geïnteresseerd is (of vrijdagochtend eens wat anders te melden wil hebben over de griepepidemie bij de koffieautomaat ). De uitzending is op Nederland 2 en begint om half tien. En hoe deze griepepidemie afloopt? Dat is altijd nog een goed onderwerp voor andere tijden over twee jaar…